กระจายซึ่งผัสสะ

(ภาพนี้จากผนังโบสถ์ บ้านทุ่งคา ต แม่สุก อ แจ้ห่ม ลำปาง)

กระจายซึ่งผัสสะ

ภิกษุทั้งหลาย ! วิญญาณย่อมมีขึ้น เพราะอาศัยธรรมสองอย่าง. 

สองอย่างอะไรเล่า ? สองอย่าง คือ 

ภิกษุทั้งหลาย ! 

เพราะอาศัยซึ่งจักษุด้วย ซึ่งรูปทั้งหลายด้วย จักขุวิญญาณ จึงเกิดขึ้น.

จักษุ เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น;

รูปทั้งหลาย เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น : 

ธรรมทั้งสองอย่างนี้แล เป็นสิ่งที่หวั่นไหวด้วย อาพาธด้วย 

ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น;

จักขุวิญญาณ เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น; 

เหตุอันใดก็ตาม ปัจจัยอันใดก็ตาม เพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุวิญญาณ, 

แม้เหตุอันนั้น แม้ปัจจัยอันนั้น ก็ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น. 

ภิกษุทั้งหลาย ! จักขุวิญญาณเกิดขึ้นแล้ว 

เพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยงดังนี้ จักขุวิญญาณเป็นของเที่ยงมาแต่ไหน.

ภิกษุทั้งหลาย ! ความประจวบพร้อม ความประชุมพร้อม 

ความมาพร้อมกันแห่งธรรมทั้งหลาย (จักษุ+รูป+จักขุวิญญาณ) 

๓ อย่างเหล่านี้ อันใดแล; 

ภิกษุทั้งหลาย ! อันนี้เราเรียกว่าจักขุสัมผัส. 

ภิกษุทั้งหลาย ! แม้จักขุสัมผัสก็เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น. 

เหตุอันใดก็ตาม ปัจจัยอันใดก็ตาม เพื่อความเกิดขึ้นแห่งจักขุสัมผัส,

แม้เหตุอันนั้น แม้ปัจจัยอันนั้น ก็ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น. 

ภิกษุทั้งหลาย ! จักขุสัมผัสเกิดขึ้นแล้ว 

เพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยงดังนี้ 

จักขุสัมผัสจักเป็นของเที่ยงมาแต่ไหน. 

(ในกรณีแห่งโสตวิญญาณ, ฆานวิญญาณ, ชิวหาวิญญาณ, กายวิญญาณ, 

ก็มีนัยเดียวกัน).

ภิกษุทั้งหลาย ! 

เพราะอาศัยซึ่งมโนด้วย ซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลายด้วย 

มโนวิญญาณจึงเกิดขึ้น. 

มโนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น; 

ธรรมารมณ์ทั้งหลายเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น :  

ธรรมทั้งสองอย่างนี้แล เป็นสิ่งที่หวั่นไหวด้วย อาพาธด้วย 

ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น; 

มโนวิญญาณ เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น;

เหตุอันใดก็ตาม ปัจจัยอันใดก็ตาม เพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนวิญญาณ, 

แม้เหตุอันนั้น แม้ปัจจัยอันนั้น ก็ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น. 

ภิกษุทั้งหลาย ! มโนวิญญาณเกิดขึ้นแล้ว 

เพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยงดังนี้ 

มโนวิญญาณเป็นของเที่ยงมาแต่ไหน.

ความประจวบพร้อม ความประชุมพร้อม 

ความมาพร้อมกัน แห่งธรรมทั้งหลาย 

(มโน+ธรรมารมณ์+มโนวิญญาณ) ๓ อย่างเหล่านี้อันใดแล; 

ภิกษุทั้งหลาย ! อันนี้เราเรียกว่า มโนสัมผัส. 

ภิกษุทั้งหลาย ! แม้มโนสัมผัส ก็เป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น.

เหตุอันใดก็ตาม ปัจจัยอันใดก็ตาม เพื่อความเกิดขึ้นแห่งมโนสัมผัส, 

แม้เหตุอันนั้น แม้ปัจจัยอันนั้น ก็ล้วนเป็นสิ่งที่ไม่เที่ยง 

มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น.

ภิกษุทั้งหลาย ! มโนสัมผัสเกิดขึ้นแล้ว 

เพราะอาศัยปัจจัยที่ไม่เที่ยงดังนี้ 

มโนสัมผัสจักเป็นของเที่ยงมาแต่ไหน.

ภิกษุทั้งหลาย ! 

บุคคลที่ผัสสะกระทบแล้วย่อมรู้สึก (เวเทติ), 

ผัสสะกระทบแล้วย่อมคิด (เจเตติ), 

ผัสสะกระทบแล้วย่อมจำาได้หมายรู้ (สญชานาติ) : 

แม้ธรรมทั้งหลายอย่างนี้เหล่านี้ 

ก็ล้วนเป็นสิ่งที่หวั่นไหวด้วย อาพาธด้วย

ไม่เที่ยง มีความแปรปรวน มีความเป็นไปโดยประการอื่น.

สฬา. สํ. ๑๘/๘๕/๑๒๔-๗.