ความเพียร ๔ ประเภท (นัยที่ ๒)

(ภาพนี้จากผนังโบสถ์ บ้านทุ่งคา ต แม่สุก อ แจ้ห่ม ลำปาง)

ความเพียร ๔ ประเภท (นัยที่ ๒)

ภิกษุทั้งหลาย ! ปธานสี่อย่างเหล่านี้ มีอยู่. 

สี่อย่าง อย่างไรเล่า ? สี่อย่าง คือ 

สังวรปธาน ปหานปธาน ภาวนาปธาน อนุรักขนาปธาน.

ภิกษุทั้งหลาย ! สังวรปธาน เป็นอย่างไรเล่า ?

ภิกษุทั้งหลาย ! ภิกษุในกรณีนี้ เห็นรูปด้วยตาแล้ว 

ไม่เป็นผู้ถือเอาในลักษณะที่เป็นการรวบถือเอาทั้งหมด 

ไม่เป็นผู้ถือเอาในลักษณะที่เป็นการถือเอาโดยแยกเป็นส่วนๆ

อกุศลธรรมอันเป็นบาป คือ อภิชฌาและโทมนัส 

จะพึงไหลไปตามบุคคลผู้ไม่สำารวมอยู่

ซึ่งอินทรีย์อันเป็นต้นเหตุคือตา ใด,

เธอย่อมปฏิบัติเพื่อสำารวมซึ่งอินทรีย์นั้น 

ย่อมรักษาอินทรีย์คือตา ย่อมถึงการสำารวมในอินทรีย์คือตา 

(ในกรณีแห่งอินทรีย์คือหู อินทรีย์คือจมูก อินทรีย์คือลิ้น 

อินทรีย์คือกาย อินทรีย์คือใจ ก็มีข้อความที่ได้ตรัสไว้ทำานองเดียวกัน)

ภิกษุทั้งหลาย ! นี้เรากล่าวว่า สังวรปธาน.

ภิกษุทั้งหลาย ! ปหานปธาน เป็นอย่างไรเล่า?

ภิกษุทั้งหลาย ! ภิกษุในกรณีนี้

ไม่รับเอาไว้ สละทิ้งไปถ่ายถอนออก 

ทำาให้สิ้นสุดเสีย ทำาให้ถึงความไม่มี

ซึ่งกามวิตก ที่เกิดขึ้นแล้ว...

ซึ่งพยาบาทวิตก ที่เกิดขึ้นแล้ว...

ซึ่งวิหิงสาวิตก ที่เกิดขึ้นแล้ว...

ซึ่งอกุศลธรรมอันเป็นบาปทั้งหลาย ที่บังเกิดขึ้นแล้วๆ

ภิกษุทั้งหลาย ! นี้เรากล่าวว่า ปหานปธาน.

ภิกษุทั้งหลาย ! ภาวนาปธาน เป็นอย่างไรเล่า ?

ภิกษุทั้งหลาย ! ภิกษุในกรณีนี้

ย่อมเจริญซึ่ง สติสัมโพชฌงค์... ซึ่งธัมมวิจยสัมโพชฌงค์...

ซึ่งวิริยสัมโพชฌงค์... ซึ่งปีติสัมโพชฌงค์... ซึ่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... 

ซึ่งสมาธิสัมโพชฌงค์... ซึ่งอุเบกขาสัมโพชฌงค์ อัน (แต่ละอย่างๆ) 

อาศัยวิเวก อาศัยวิราคะ อาศัยนิโรธ น้อมไปเพื่อโวสสัคคะ

ภิกษุทั้งหลาย ! นี้เรากล่าวว่า ภาวนาปธาน. 

ภิกษุทั้งหลาย ! อนุรักขนาปธาน เป็นอย่างไรเล่า?

ภิกษุทั้งหลาย ! ภิกษุในกรณีนี้

ย่อมตามรักษาซึ่งสมาธินิมิตอันเจริญ ที่เกิดขึ้นแล้ว คือ

อัฏฐิกสัญญา ปุฬวกสัญญา วินีลกสัญญา

วิปุพพกสัญญา วิจฉิทกสัญญา อุทธุมาตกสัญญา

ภิกษุทั้งหลาย ! นี้เราเรียกว่า อนุรักขนาปธาน.

ภิกษุทั้งหลาย ! ปธานสี่อย่างเหล่านี้ แล.

จตุกฺก. อํ. ๒๑/๒๐/๑๔.