ผู้ได้ชื่อว่า อินทรีย์ภาวนาชั้นเลิศ

(ภาพนี้จากผนังโบสถ์ บ้านทุ่งคา ต แม่สุก อ แจ้ห่ม ลำปาง)

ผู้ได้ชื่อว่า อินทรีย์ภาวนาชั้นเลิศ

อานนท์ ! อินทรีย์ภาวนาชั้นเลิศ (อนุตฺตรา อินฺทฺริยภาวนา) 

ในอริยวินัย เป็นอย่างไรเล่า ? 

อานนท์ ! ในกรณีนี้ 

อารมณ์อันเป็นที่ชอบใจ–ไม่เป็นที่ชอบใจ–

ทั้งเป็นที่ชอบใจและไม่เป็นที่ชอบใจ 

อันบังเกิดขึ้นแก่ภิกษุเพราะเห็นรูปด้วยตา. 

ภิกษุนั้นรู้ชัดอย่างนี้ว่า 

“อารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้วแก่เรานี้ เป็นสิ่งมีปัจจัยปรุงแต่ง (สงฺขต) 

เป็นของหยาบๆ (โอฬาริก)

เป็นสิ่งที่อาศัยเหตุปัจจัยเกิดขึ้น (ปฏิจฺจ สมุปฺปนฺน); 

แต่มีสิ่งโน้นซึ่งรำางับและประณีต, กล่าวคือ อุเบกขา” ดังนี้.

(เมื่อรู้ชัดอย่างนี้) 

อารมณ์อันเป็นที่ชอบใจ–ไม่เป็นที่ชอบใจ-

ทั้งเป็นที่ชอบใจและไม่เป็นที่ชอบใจ อันบังเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น 

ย่อมดับไป, อุเบกขายังคงดำารงอยู่.

อานนท์ ! อารมณ์อันเป็นที่ชอบใจ–ไม่เป็นที่ชอบใจ-

ทั้งเป็นที่ชอบใจและไม่เป็นที่ชอบใจ อันบังเกิดขึ้นแก่ภิกษุนั้น 

ย่อมดับไป เร็วเหมือนการกระพริบตาของคน, 

อุเบกขายังคงดำารงอยู่.

อานนท์ ! นี้แล เราเรียกว่า อินทรีย์ภาวนาชั้นเลิศในอริยวินัย 

ในกรณีแห่ง รูปที่รู้แจ้งด้วยจักษุ.

(ในกรณีแห่ง เสียงที่รู้แจ้งด้วยโสตะ กลิ่นที่รู้แจ้งด้วยฆานะ 

รสที่รู้แจ้งด้วยชิวหา โผฎฐัพพะที่รู้แจ้งด้วยผิวกาย และ 

ธรรมารมณ์ที่รู้แจ้งด้วยใจ ทรงตรัสอย่างเดียวกัน

ต่างกันแต่อุปมาแห่งความเร็วในการดับแห่งอารมณ์นั้นๆ, คือ

กรณีเสียง เปรียบด้วยความเร็วแห่งการดีดนิ้วมือ, 

กรณีกลิ่น  เปรียบด้วยความเร็วแห่งหยดน้ำาตกจากใบบัว, 

กรณีรส เปรียบด้วยความเร็วแห่งน้ำาลายที่ถ่มจากปลายลิ้นของคนแข็งแรง,

กรณีโผฏฐัพพะ เปรียบด้วยความเร็วแห่งการเหยียดแขนพับแขนของคนแข็งแรง,

กรณีธรรมารมณ์ เปรียบด้วยความเร็วแห่งการแห้งของหยดน้ำาบนกระทะเหล็ก

ที่ร้อนแดงอยู่ตลอดวัน)

อุปริ. ม. ๑๔/๕๔๒–๕๔๕/๘๕๖–๘๖๑.